Lezingen die de afgelopen jaren gegeven zijn:

 
Vrijdag 30 januari 2009: Recente opgravingen in Arnhem, door M. Defilet

De afgelopen jaren is op diverse plaatsen in Arnhem de spade in de grond gezet voor omvangirjke bouwprojecten. Daaraan voorafgaande heeft de archeologische dienst de kans gekregen om opgravingen te doen en het archeologisch erfgoed van de stad verder te documenteren. Martijn Defilet, de stadsarcheoloog van Arnhem, komt vertellen (en laten zien) wat er de afgelopen jaren in de grond is gevonden: niet alleen in Schuijtgraaf, maar ook op diverse andere plekken in de stad.


Vrijdag 27 februari 2009: Jan Vaessen blikt terug

Na bijna 20 jaar is er een einde gekomen aan de periode waarin Jan Vaessen directeur was van het Openluchtmuseum in Arnhem. Het is alleszins een bewogen periode geweest, waarin een dreigende sluiting werd afgewend, rijkssubsidie werd ingetrokken en nieuwe wegen werden ingeslagen om met beperkte middelen een groter publiek kennis te laten maken met het historisch erfgoed van Nederland. Met vallen en opstaan is dat bijzonder goed gelukt, met als apotheose de European Museum of the Year Award in 2005 en de komst van het Nederlands Historisch Museum. Een  goed moment om nog eens terug te kijken op de ontwikkelingen die het Openluchtmuseum de afgelopen jaren heeft meegemaakt. En wie zou dat beter kunnen dan Jan Vaessen zelf?


Vrijdag 27 maart 2009: De gewonde en gesneuvelde Duitse militairen van de Slag om Arnhem, door H. Timmerman

Gedurende de slag om Arnhem, van 17 tot 26 september 1944, werden door Britse en Duitse militaire eenheden in Arnhem en Oosterbeek en omgeving zware gevechten geleverd. Daarbij kwamen ongeveer 1900 geallieerde militairen om het leven. Van de gesneuvelden aan Duitse zijde zijn geen precieze aantallen bekend. Hans Timmerman, specialist van de Gelderland Bibliotheek, zal aandacht besteden aan de Duitse militairen die toen gewond zijn geraakt of gesneuveld. Hij zal daarbij onder andere ingaan op de organisatie die nodig was om de gewonden te verzorgen, welke militaire verbandposten en ziekenhuizen er ter beschikking stonden of ad-hoc werden opgericht, waar de gesneuvelden in eerste instantie ter aarde werden besteld, wat er met deze gesneuvelden na de oorlog is gebeurd, etc.. Daarnaast worden enkele voorbeelden gegeven van wat er met individuele Duitse militairen is gebeurd.


Vrijdag 24 april 2009: Algemene Levenvergadering

Na de ledenvergadering (N.B. aanvang 19.30 uur!) zal een korte inleiding worden gegeven op de geschiedenis van wijnbouw en wijnhandel in Arnhem door J. Verheijen, gevolgd door een wijnproeverij van de Societas Vinum Bonum Est, onder leiding van Chris Alblas, register vinoloog van de Wijnacademie.


Vrijdag 25 september 2009: Veluwse beken en sprengen, door J. Meijer

In 2007 verscheen het boek ‘Veluwse beken en sprengen’ van H.Menke e.a. bij Uitgeverij Matrijs. Een van de medewerkers aan het boek was de Apeldoornse geograaf Jacques Meijer. Hij deed veel veldwerk voor het boek. Hij kent als geen ander de tientallen beken en sprengen die in het boek behandeld worden. De heer Meijer zal spreken over de geografische basis van de vele beken aan de rand van de Veluwe en over het belang van het beekwater voor de ontwikkeling en de geschiedenis van Arnhem en het omringende gebied.


Vrijdag 30 oktober 2009: De geschiedenis van de Arnhemse Scheepsbouw Maatschappij ASM, door S. Gerritsen

Door de malaise in de scheepsbouw is in 1978 de Arnhemse Scheepsbouw Maatschappij (ASM) gesloten. Het terrein van deze werf ligt op een eiland in de Rijn, midden in de stad Arnhem. Alle gebouwen en kranen zijn in 1978 tot op het maaiveld weggehaald. Alle funderingen, kraanbanen en hellingen liggen er nog. Er is vanaf 1978 niets met het terrein gebeurd. Er liggen een paar woonschepen in de haven. Verder is alles overwoekerd. Het terrein is een stille getuige van een arbeidzaam verleden. Wat was dit voor werf, eens de grootste werkgever van Arnhem? Welke uitvinding ligt ten grondslag aan de oprichting van de werf? Welke schepen zijn er gebouwd en waarom is de werf opgeheven? Vanuit de Stichting Historische Schepen Arnhem wordt, samen met de achterkleinkinderen van de oprichter van de werf, gewerkt aan een boek over de werf. Hiervoor worden behalve archieven ook veel ex-werknemers van de werf geraadpleegd. De lezing, met veel beeldmateriaal (foto’s en films), geeft een inzicht in de bevindingen tot nu toe.


Vrijdag 27 november 2009: De Stichting Sint Nicolai Broederschap Arnhem, door J.C. Bierens de Haan

In deze lezing zal ons lid Professor dr. J.C. Bierens de Haan ingaan op de historie en het functioneren van deze oude Arnhemse instelling, waarvan de oorsprong teruggaat tot 1351. Steunend op een eeuwenoude traditie bewijst de broederschap als een erkende sociale instelling momenteel binnen de moderne verzorgingsstaat haar bestaansrecht meer dan ooit. De lezing zal worden toegelicht met illustraties uit het rijke archief van de Broederschap.

Vrijdag 28 november 2008: Chinese migranten in Arnhem 1933-2008, door E.A. Gootjes

De oudste groep niet-westerse migranten in de stad Arnhem werd gevormd door de Chinezen. Het Historisch Museum wijdt er dit najaar een tentoonstelling aan; ook is er een boek Chinese Arnhemmers uitgekomen. De auteur, Else Gootjes, vertelt in de lezing over haar onderzoek en geeft u inzicht in de persoonlijke migratieverhalen, documenten en foto's van Chinese Arnhemmers.

Vrijdag 31 oktober 2008: De Canon van Arnhem, door B. Roelofs en J. de Vries

Canon is een veelgehoord begrip de afgelopen jaren waarbij Arnhem natuurlijk niet achter kon blijven. Maar naast de voordelen - een kapstok die historisch houvast biedt - hebben canons ook de inherente kwaliteit dat zij dingen die er niet toe behoren, dreigen uit te sluiten. Deze avond presenteren de samenstellers van De Canon van Arnhem hun keuzes uit de geschiedenis van Arnhem waarna er ruimte is voor debat.

Zondag 12 oktober 2008: Verhalen van Arnhem

In het kader van de Week van de Geschiedenis organiseert het Arnhems Historisch Genootschap Prodesse Conamur en De Bibliotheek op 12 oktober een middag waarin een tiental Arnhemmers een bijzonder verhaal vertellen over de geschiedenis van hun stad. Een deskundig panel praat mee om op die manier een stukje van de Arnhemse geschiedenis tot leven te laten komen. Meer informatie vind je hier. N.B. Deze activiteit vindt plaats in de Bibliotheek Arnhem, Koningstraat 29, Arnhem.

Vrijdag 26 september 2008: Spijkerkwartier, twee eeuwen contrast, door J. Mannaerts

Joep Mannaerts geeft in deze lezing een overzicht van de geschiedenis in de negentiende en twintigste eeuw van het roemruchte Spijkerkwartier. Deze stadsuitbreiding moest een buurt voor welgestelden worden, maar een zwakke gemeentelijke overheid, speculerende particulieren en de grote vraag naar goedkope woningen leidden tot andere ontwikkelingen.

Vrijdag 25 april 2008: Maurits Ver Huell, door J.A.A. Bervoets

In de omvangrijke erfenis die de excentrieke kunstenaar en verzamelaar Alexander Ver Huell de gemeente Arnhem naliet, bevindt zich een groot aantal werken van de hand van zijn ouders Maurits en Louise Ver Huell, beiden begaafd amateur-kunstenaar. Van 25 januari tot en met 4 mei toont het Historisch Museum Arnhem hen voor het eerst samen tijdens de tentoonstelling ‘Gods wonderen in waterverf’. Ter afsluiting van de Algemene Ledenvergade-ring zal dr. Jan Bervoets naar aanleiding van deze tentoonstelling een korte lezing geven.

Vrijdag 28 maart 2008: De Sonsbeektentoonstellingen, door  N. Jansen

Op 13 juni opent de tiende Sonsbeektentoonstelling. ‘Sonsbeek’, dat kort na de Tweede Wereldoorlog voor het eerst werd georganiseerd als eerste beeldententoonstelling in de open lucht op het Europese vasteland, heeft in de afgelopen decennia een roemruchte reputatie opgebouwd. In de lezing wordt teruggekeken op de geschiedenis en ontwikkeling van deze tentoonstellingen.

Vrijdag 29 februari 2008: Koninklijke Onderscheidingen, door A.K.  Kisman

De heer Anton Kisman zal in deze lezing ingaan op de diverse Koninklijke Onderscheidingen. Na een kort ‘uitstapje’ naar de periode voor de instelling van het Nederlandse Koningshuis, worden achtereenvolgens de Militaire Willemsorde, de Orde van de Nederlandse Leeuw, de Orde van Oranje-Nassau, de Nederlands–Luxemburgse Orde van de Eikenkroon, en nog een aantal minder bekende worden behandeld.

vrijdag 25 januari 2008: Het Huis der Provincie ,door B.A.J. Roelofs

Eind januari verscheen het nieuwste deel van de Arnhemse Monumentenreeks, een monografie over het Huis der Provincie aan de Markt. Terwijl veel van de omliggende wederopbouwarchitectuur op de nominatie staat gesloopt te worden, wordt het Provinciehuis, dat werd ontworpen door J.J.M Vegter, H. Brouwer en T.T. Deurvorst ter vervanging van het verwoeste Gouvernementsgebouw, beschouwd als een parel binnen de naoorlogse bouwkunst.
Auteur Bob Roelofs gaat in deze lezing in op de geschiedenis en architectuur van dit Arnhemse ‘Palazzo’. Voor de lezing zal de heer Jules Verheijen van Arnhem3D een korte toelichting geven op de vooroorlogse Markt.

vrijdag 30 november 2007: Geschiedenis van het landgoed en het Koninklijk Militair Tehuis Bronbeek, door N.B. Ravensbergen

In deze lezing wordt de historie van huis en landgoed Bronbeek worden belicht, dat van een onbeduidend negentiende-eeuse landhuizje kon uitgroeien tot het huidige representatieve Koninklijk Militair Tehuis voor Oud-Militairen.

vrijdag 26 oktober 2007: Het echtpaar Kröller-Müller en de Hoge Veluwe, door W.H. Nijhof

W.H. Nijhof, auteur van de omvangrijke biografie van de Rotterdamse zakenman Anton Kröller, stelt in deze lezing het vermaarde echtpaar Anton en Hélène Kröller-Müller centraal, in wier leven keiharde zakelijke belangen en kunstlievendheid om voorrang streden.

vrijdag 19 oktober 2007: Voetbalclub Vitesse in heden en verleden, door D. Heberts en M. Esveld

In het kader van de Nationale Week van de Geschiedenis organiseert Prodesse een lezing over de geschiedenis van Vitesse. D. Herberts zal uitvoerig ingaan op de historie van de club vanaf de oprichting in 1892 tot aan de opkomst van het betaald voetbal in de jaren zestig van de vorige eeuw. Het tweede gedeelte zal worden verzorgd door M. Esveld en gericht zijn op de meer actuele geschiedenis.

vrijdag 21 september 2007: Panorama Arnhem, door A.B.C. Schulte

Vanaf het midden van de zeventiende eeuw heeft de schilderachtige ligging van Arnhem het oog weten te boeien van talrijke schilders en tekenaars. Aan de hand van schilderijen, tekeningen en prenten uit de collectie van het Historisch Museum Arnhem en de Topografische Atlas van Gelderland zal Ton Schulte nader ingaan op de kunsthistorische aspecten van het Arnhemse stadsgezicht door de eeuwen heen. 

vrijdag 27 april 2007: Vergeten gevelstenen en bouwornamenten in Arnhems museumbezit, door prof. dr. J.J. Kolk

In de loop van hun bestaan hebben de gemeentelijke musea vele losse gevelstenen en bouwornamenten verkregen. Helaas zijn die vaak in slechte staat en niet of nauwelijks gedocumenteerd. Enkele voorbeelden worden getoond en besproken. 

vrijdag 30 maart 2007: De Romeinse Limes, door Prof. Dr. M. Erdrich, hoogleraar Provinciaal-Romeinse archeologie aan de Radboud Universiteit te Nijmegen

De Limes vormde de grens van het voormalige Romeinse Rijk. In Nederland liep deze van Katwijk via de Oude Rijn en de Nederrijn langs Arnhem (castellum Meinerswijk) naar Duitsland in de richting van de Donau. De Limes was een militaire zone, die bestond uit een weg, forten en wachttorens en burgerlijke nederzettingen. Maar het was ook een handelsroute en langs deze route ontstond een uitwisseling van culturen tussen de inheemse bevolking en de soldaten van het Romeinse leger en hun gezinnen. Hoewel niet zichtbaar in ons landschap ligt de Limes als een schat verborgen in onze Nederlandse bodem, hetgeen moge blijken uit de talrijke archeologische vondsten.

 vrijdag 23 februari 2007: De beginjaren van Het Dorp: een experiment in menselijk samenleven, door A. J. Rinkel, oud-directeur van Het Dorp

Aan het begin van de jaren zestig van de vorige eeuw ontstond het idee om een dorp te bouwen voor mensen met een lichamelijke handicap. Er waren tot dan toe vrijwel geen voorzieningen voor hen, geen mogelijkheden voor zelfstandig wonen en leven en er was weinig werk. Via de actie 'Open Het Dorp', een 24-uurs televisie-inzamelingsactie (26-27 november 1962) werd de bouw mogelijk gemaakt en konden in 1966 de eerste bewoners hun intrek nemen in hun woning. Voor de eerste keer in de Nederlandse geschiedenis werd zo nadrukkelijk aandacht gevraagd voor mensen met een handicap.
 

vrijdag 26 januari 2007: Thema's uit de geschiedenis van Huissen , door E. Smit, Tiel  

Arnhem heeft in de loop der eeuwen veel te maken gehad met Huissen. De aparte positie van deze buurstad, die niet bij het hertogdom Gelre behoorde maar bij Kleef, leidde regelmatig tot spanningen. Zo was er in Huissen in de Middeleeuwen ook een riviertol gevestigd. De Rooms-Katholieken behielden na de Reformatie in Huissen volledige vrijheid van godsdienst, waar veel Arnhemmers van profiteerden. Ook nadat Huissen in 1816 onderdeel van het Koninkrijk der Nederlanden was geworden, was er soms meer sprake van rivaliteit dan van samenwerking. Men denkt maar aan de grenswijzigingen na de Tweede Wereldoorlog. Dr. Smit is gepromoveerde op de Kleefse enclaves in Gelderland. De lezing zal worden begeleid met dia's.

 

vrijdag 1 december 2006, Andries Schimmelpenninck van der Oije (1705-1776). Uit het leven van een Gelders luitenant-stadhouder,  

door dr. M.A.M. Franken, Apeldoorn

In deze levensschets van Andries Schimmelpenninck van der Oije is het centrale thema hoe hij als een onaanzienlijk modale Veluwse landjonker wist op te klimmen tot de hoogste trede van de politieke en bestuurlijke ladder in het kwartier van Veluwe, ja zelfs in heel Gelderland, vooral na 1747. Dit gebeurde in een langdurige worsteling met de puissant rijke en oppermachtige landdrost van Veluwe, Lubbert Adolf Torck, heer van Rosendael,

Uitvoerig komt daarbij aan de orde de structuur en het functioneren van het stadhouderlijke stelsel binnen de provincie Gelderland, waarvan Andries op een uitgekookte wijze profijt wist te trekken.

Ten gevolge van de kort na zijn dood opstekende Patriottenstorm zijn zowel dit tijdvak als zijn belangrijkste regent ten onrechte in het vergeetboek van de Gelderse historie terechtgekomen. De voornaamste bron voor dit levensverhaal is zijn uitvoerige correspondentie met achtereenvolgens stadhouder Willem IV, prinses Anna, de hertog van Brunswijk en stadhouder Willem V, aanwezig in het Gelders Archief.

vrijdag 27 oktober 2006: De Grift en de Tol bij de Sevenbruggen, De geschiedenis van de verbinding tussen Arnhem en Nijmegen van 1600 tot 1800, door F.J.G. Hoogveld, Valburg

Inwoners van Arnhem op weg naar de Betuwe, Nijmegen of Rotterdam, viskarren uit Harderwijk hessenwagens uit Duitsland, voerlui met bier uit Nijmegen, Deense ossen uit het westen van het land voor de Ooy, alles ploeterde tot ca. 1600 in het najaar, winter en voorjaar door de Betuwse klei om hun bestemming te bereiken. Om dit probleem op te lossen is rond 1600 een trekvaart: de Grift, gegraven. De kosten van deze verbinding waren hoog, om die reden werd er tolgeld geheven. Eerst werd de tol verpacht door de stad Nijmegen, later door de Heren van de Rekenkamer te Arnhem. De opbrengst was bij lange na niet voldoende om de kosten te dekken. Rond 1750 heeft men de Grift laten verlanden en namen postkoetsen en karren over de Griftdijk het van de trekschuiten in de Grift over. De archieven geven een goed beeld van de tol: de tarieven, het verkeer in die tijd, de herberg in het tolhuis, de ruzies tussen de tolgaarder en dronken voerlui of met de deftige dr. Wilbrennick uit Arnhem die vond dat hij met zijn karos met zes paarden bespannen wel voor niets mocht passeren. De tolheffing werd afgeschaft in de Franse tijd. Het laatste tolhuis getekend door de Arnhemse architect Viervant, werd gebouwd in 1767 en is in de WO II verwoest.

vrijdag 29 september 2006: Resultaten van recente opgravingen, door Mieke Smit, stadsarcheologe   

De opgravingen in het Musiskwartier hebben een aantal aardige gegevens opgeleverd, die soms mooi aansluiten bij zaken die uit middeleeuwse schriftelijke bronnen bekend zijn. Zijn hier misschien de eerste boerderijen te vinden die later de kern gingen vormen van de nederzetting Arnhem? Ook elders in de stad zijn de laatste jaren hier en daar opgravingen verricht die het een en ander aan het licht hebben gebracht. In de lezing wordt u op de hoogte gebracht van het laatste nieuws dat de archeologen te bieden hebben.

vrijdag 28 april 2006, 19.30 uur: Jaarvergadering.

Aansluitend een lezing met diapresentatie van de heer B. Steenaert over een recent ontdekt tegeltableau uit 1932, gemaakt door de destijds bekende Arnhemse Faiencefabriek, in een tijd dat allerlei kunststijlen met elkaar om de voorrang wedijverden.

 vrijdag 24 maart 2006: De stille slag. Joodse Arnhemmers 1933-1945, door Margo Klijn, historica

Door de talrijke publicaties over Operatie Market Garden lijkt de Tweede Wereldoorlog in Arnhem te beginnen in september 1944. Deze voor de stad en haar bevolking  ingrijpende gebeurtenis heeft als het ware zaken als bezetting, verzet, collaboratie en jodenvervolging ondergesneeuwd. Aan de andere kant is de geschiedenis van de jodenvervolging in Nederland bijna altijd Amsterdamse geschiedenis, omdat daar nu eenmaal de helft van de joodse bevolking woonde, terwijl de andere helft verspreid leefde over het land.

Voor de oorlog was er in Arnhem echter verhoudingsgewijs een grote, bloeiende joodse gemeente van ongeveer vijftienhonderd tot tweeduizend zielen. Het opperrabbinaat van Gelderland was in Arnhem gezeteld, en in 1853 werd op de Pastoorstraat een grote synagoge gebouwd, nog steeds een van de mooiste negentiende-eeuwse gebouwen van de stad. Joodse Arnhemmers hadden zoals elke ‘zuil’ hun eigen gebruiken en hadden tegelijkertijd een eigen plaats binnen de Arnhemse samenleving: ‘geïntegreerd met behoud van eigen identiteit’, zoals we nu zeggen.

In de lezing zal aandacht worden geven aan de gemeentepolitiek en de vluchtelingen in de jaren dertig, aan de bezetting en de reactie van joodse Arnhemmers, aan de anti-joodse maatregelen en de reactie van niet-joodse Arnhemmers, en natuurlijk ook aan de slag om Arnhem en de evacuatie, toen joodse onderduikers opdoken en de stad in de meeste gevallen verlieten.

vrijdag 24 februari 2006: Otto van Eck en zijn Arnhemse familieleden, door Rudolf Dekker, Erasmusuniversiteit

Voorjaar 2005 publiceerden Arianne Baggerman en Rudolf Dekker een veel geprezen studie over het dagboek van het Haagse jongetje Otto van Eck (1780-1798). Otto’s ouders waren Patriotten. Zij probeerden hun zoontje op te voeden volgens de idealen van de Verlichting. Otto’s lievelingsoom was de bekende patriottische voorman Pieter Paulus, maar ook andere familiebetrekkingen werden door de van Ecks met zorg onderhouden. In deze lezing zal iets over die opvoeding verteld worden, maar er zal in het bijzonder aandacht zijn voor de Arnhemse tak van de familie Van Eck, die onder andere enige burgermeesters aan de stad heeft geleverd.. 

vrijdag 27 januari 2006: De filmgeschiedenis van Arnhem in de periode 1895-1918, door Ivo Chamuleau, medewerker Commissariaat voor de Media.

Lezing in samenwerking met de Volksuniversiteit

Waarom ging de introductie van de film in Arnhem moeilijker dan in Nijmegen? Heeft dat er mee te maken dat films aanvankelijk met de kermissen meetrokken? Deze vraag met betrekking tot de introductie van het medium komt in deze lezing aan de orde. Een andere vraag is of de inhoud van de films ook veranderde toen er nieuwe technieken werden toegepast. En kwam de muziek uit een grammofoon of speelde er steeds een pianist? Ook wordt er nog aandacht besteed aan de exploitatiegeschiedenis van de vaste bioscopen (er kwamen vier bioscopen in Arnhem) en de strijd tegen het “bioscoopkwaad” in de jaren 1910 (de vraag om regulering). Ontwikkelingen op het technische vlak, bijvoorbeeld van de apparatuur en binnen de filmproductiebedrijven in het algemeen, zullen slechts summier en waar relevant kort behandeld worden.  

vrijdag 30 januari 2004: Typeringen van Arnhem in de twintigste eeuw, door G.J. Mentink

Er zijn nogal door de tijd heen wat typeringen van Arnhem in omloop geweest: beekstad, parkstad, rentenierstad, nijberheidsstad, toeristenstad, garnizoenstrad, linkse stad, zorgstad, ambtenarenstad, sportstad, cultuurstad, stad van een brug-te-ver, trolleystad, drugsstad en HBO-stad. Voor welke perioden zijn deze typeringen geldig? En in hoeverre zijn ze geldig? G.J. Mentink, oud-archivaris, licht zijn voorkeuren toe en is benieuwd naar de visie van de toehoorders.

vrijdag 27 februari 2004: Arnhemse woonhuizen, te kust, te keur, te koop, door A.G. Schulte, erelid van Prodesse

Het Presickhaeffs Huys in de Kerkstraat is een van de oudste monumenten in de stad. Het loont de moeite om eens te zien hoe men in Arnhem in heden en verleden met dit en andere woonhuizen is omgegaan. Het levert een opwindend en soms onthutsend verhaal op over nog bestaande en over helaas gesloopte monumentale huizen.

vrijdag 26 maart 2004: Forten en vestigingen op de splitsing van de Rijn en Waal, door G.B. Janssen

Een voordracht met dia's over de defensieve betekenis van de forten bij de splitsing van de grote rivieren, misschien al in de tijd van de Romeinen, maar zeker in de Tachrigjarige Oorlog en daarna.

vrijdag 23 april 2004: Jaarvergadering

De jaarvergadering is opgeluisterd met enige korte lezingen.

vrijdag 24 september 2004: 's-Hertogenbosch: OUD en NIEUW, door Marius van den Wildenberg, architect te 's-Hertogenbosch

De stad als bruisend organisme heeft door de eeuwen heen vele veranderingen en aanpassingen doorgemaakt. Men kan de stad zien als de materiële neerslag van het maatschappelijk leven.
Op dit moment is de maatschappij individualistisch gericht. Het collectieve van de stad is verdrongen door korte termijn denken. In het hierdoor ontstane spanningsveld tussen oud en nieuw wordt momenteel vluchtig en oppervlakkig gereageerd; de stad en haar architectuur wordt nu vooral als een consumptief goed benaderd.
Aan de hand van een aantal gerealiseerde voorbeelden in 's-Hertogenbosch gaan we op zoek naar een positiebepaling tegenover dit verschijnsel in de stedenbouw.
Deze lezing was tevens een voorbereiding op de excursie van vrijdag 15 oktober naar 's-Hertogenbosch, alwaar de genoemde verschijnselen concreet aanschouwd kunnen worden.

vrijdag 22 oktober 2004: Gesloten wegens bewoning. Arnhemse oorlogsevacués in het Openluchtmuseum, september 1944 – januari 1945, door dr. A. de Jong, medewerker Nederlands Openluchtmuseum te Arnhem

Op 17 september 1944 begon de slag om Arnhem. Een gevolg voor de bevolking is dat de Duitse autoriteiten het bevel gaven de stad te ontruimen. Ongeveer 600 Arnhemmers blijven dicht bij huis en kiezen het Openluchtmuseum als tijdelijke verblijfplaats; dat valt net buiten het te evacueren gebied. Een deel van hen trotseert de ongemakken van de koude en tochtige huisvesting tot begin januari 1945. Het merendeel moet echter na een razzia op 3 november 1944 op last van de Duitsers vertrekken om alsnog op een evacuatieadres veel verder weg van huis het eind van de oorlog af te wachten.
De periode van eind september 1944 tot begin januari 1945 is een van de meest merkwaardige uit de geschiedenis van het Nederlands Openluchtmuseum. Gedurende deze drie maanden is het lot van het museum nauw verbonden geweest met deze 600 Arnhemmers. De bizarre situatie deed zich namelijk voor dat gebouwen, die voorheen elders vele generaties onderdak hadden geboden, na hun overplaatsing naar het museum nu nog een keer opnieuw bewoond zijn geweest. Het Openluchtmuseum huisvestte zo enige tijd een levende gemeenschap.
De lezing ging over het leven van de evacués in het Openluchtmuseum en de razzia van 3 november 1944, die over deze periode een zware schaduw gelegd heeft.

vrijdag 26 november 2004: Het weekblad Janus in 1787, door dr. Pieter van Wissing, bestuurslid van Prodesse Conamur

Het satirische politiek-literaire weekblad Janus verscheen gedurende de eerste acht maanden van 1787, midden in de Patriottentijd. Het was een van de vele bladen die in die tijd opkwamen. De opkomst van de politieke pers in Nederland na 1780 kan verklaard worden door de vrij plotseling ontstane en over het hele land vertakte oppositiebeweging van zogenoemde Patriotten, gestimuleerd door het debacle van de vierde Engelse Oorlog tussen 1780 en 1784. In enkele jaren tijds werd Nederland gepolitiseerd.
Pieter van Wissing, die jarenlang onderzoek deed naar het blad, schetste aan de hand van Janus een beeld van de politieke pers in die tijd.

vrijdag 28 januari 2005: De Oosterbeekse schildersschool, door A. Mansveldt, Doetinchem

De Oosterbeekse school is de naam voor de schilderskolonie die zich zo'n 150 jaar geleden in die streek vestigde. Ze kozen naar het voorbeeld van het Franse Barbizon voor het 'plein air' schilderen.
Een tweede generatie landschapschilders ontstond door oprichting van Pictura Veluvensis in 1902.
De lezing belicht de interessante geschiedenis van deze ontwikkeling binnen de schilderkunst van de negentiende eeuw.

vrijdag 25 februari 2005: 'Trotse kastelen en lichtende hallen', Arnhemse architectuur van electriciteitsbedrijven, door Jan Vredenberg, Velp

Met de komst van de elektriciteitsvoorziening rond 1890 begon een nieuwe fase in de industrialisatie. Architectonische respresentatie was voor bedrijven van grote betekenins: de centrales werden opgeworpen als burchten en kathedralen van de elektriciteit.
Arnhem was met de laboratoria en kantoren van de KEMA het centrum van de elektriciteitswereld. In de lezing wordt een beeld geschetst van de architectuur van elektriciteitsbedrijven tot 1960.

vrijdag 18 maart 2005: Lichtvoetig door de geschiedenis van Kleef, door W.F.W.M. van Heugten, Duiven

Ofschoon het Kleefsland staatskundig nooit tot de Nederlanden behoord, zijn er altijd op cultureel gebied intensieve banden met Gedlerland geweest. Aan de hand van dia's wordt een lichtvoetige tocht gemaakt langs plaatsen in het Kleefsland die daarin een speicale rol hebben gespeeld.
Deze lezing dient tevens als voorbereiding op de excursie van onze historische vereniging naar Kleef in mei 2005.

vrijdag 6 oktober 2005: Dwalen over de Velperweg, 1600-1800 , door M.R. Potjer, Arnhem

Van Geelkerken maakte in 1643 een kaart van Monnikhuizen en omgeving. Bestudering van deze kaart en van de bronnen die iets meer vertellen over de bewoners en eigenaren die er huisden is niet altijd makkelijk. Wel gemakkelijk is het om hier fouten te maken en de weg kwijt te raken. Een aantal van die foute interpretaties worden uit de doeken gedaan, tot lering en vermaak, waarbij 'en passant' enige bekende en veel onbekende feiten uit Arnhems verleden worden meegenomen.

vrijdag 28 oktober 2005, Dwalen over de Velperweg, 1600-1800 (vervolg), door M.R. Potjer, Arnhem

vrijdag 25 november 2005, De Nieuwe Stad van Arnhem in de Middeleeuwen, door R.M.C. Wientjes, Arnhem

De oudste sporen van gebouwen die door archeologen in het Musiskwartier werden opgegraven dateren uit de negende eeuw. Er zijn ook bodemsporen gevonden van nog oudere bewoning daar in de buurt. De nederzetting had hoofdzakelijk een agrarisch karakter en verdwijnt in de loop van de dertiende eeuw op een enkel "spieker" na geheel uit beeld. Dit is juist de tijd dat er in noordwest Europa een revolutie plaatsvindt in de exploitatie van het grootgrondbezit van de hoge adel en de grote abdijen. Het domaniale stelsel met zijn directe leveringen in natura wordt in ras tempo vervangen door het pachtstelsel, waarbij geld een veel grotere rol speelt. We hebben bij de aanleg van de Betuwelijn al kunnen constateren dat dit grote gevolgen had voor de agrarische nederzettingen in de buurt van Tiel.
In het Musiskwartier lag de grond vanaf circa 1250 langer dan een eeuw min of meer braak, hoewel het in die tijd al binnen de muren van Arnhem was komen te liggen. Ongeveer vanaf 1380 vond daar een systematische stadsaanleg plaats, in nauwe samenwerking tussen de stad Arnhem en de hertog van Gelre. Er ontstond een Nieuwe Stad die voor een belangrijk deel bevolkt werd door lieden van buiten. Brouwers en leerlooiers/ schoenmakers vormden de belangrijkste beroepsgroepen die er eeuwenlang actief waren.