Lezingenarchief

2019

 

29 maart 2019 – De middeleeuwse stadsrekeningen van Arnhem en Zutphen

Het leven in een middeleeuwse stad in Gelderland lijkt op een aflevering van Goede Tijden Slechte Tijden. Dat zegt historicus Rudolf Bosch op basis van zijn onderzoek naar de stedelijke financiën in het hertogdom Gelre in de late middeleeuwen. Hij promoveerde vorig jaar aan de Rijksuniversiteit Groningen.
De middeleeuwse stadsrekeningen staan vol met informatie over het dagelijkse leven in de Gelderse steden. In 1455 dwong het stadsbestuur Blauwe Beth om ‘met haar gesellinnen’ te verhuizen naar een minder prominente plek in de stad. Dat bleken dames van lichte zeden. Het stadsbestuur wilde de dames verwijderen van de oude locatie vlakbij het stadhuis. Een ander verhaal speelt zich af in Zutphen. In 1538 ontstond er een groot volksoproer tegen de bestuurlijke elite voor het stadhuis. De stad zat zo diep in de schulden dat burgers inspraak eisten in het bestuur. Wat dat betreft, is er in honderd jaar weinig veranderd.

22 februari 2019 – Onderzoek in rivierengebied
John Mulder heeft tijdens verschillende onderzoeken in het rivierengebied onder andere de ontdekking van het Romeinse fort te Meinerswijk in 1979 gedaan. De hypothese van Mulder was en is nog steeds dat de hoofdstroom van de Rijn aan het begin van de jaartelling van Pannerden via Haalderen, Bemmel, Elst naar Driel liep. Bij Elst is aan weerszijden van de toenmalige Rijnloop een Romeinse tempel gevonden. Tussen Elden en Driel denken wij de Drususgracht te vinden. Jan Verhagen en anderen zijn het er niet mee eens, maar John Mulder heeft nog steeds geen steekhoudende argumenten dat het niet zo is.

25 januari 2019 – Geallieerde luchtfoto-spionage boven Nederland bij de Slag om Arnhem
Het gebruik van luchtfotografie door de geallieerden gedurende de Tweede Wereldoorlog was een van de belangrijkste manieren om informatie over het Duitse bezette West-Europa te verzamelen. In de lezing ging Robert Voskuil. met behulp van een groot aantal voorbeelden in op de rol van de luchtfoto’s bij de spionage boven Nederland. De nadruk lag daarbij op het gebruik van de foto’s voor, tijdens en na de Slag om Arnhem in 1944. Deze luchtfoto’s vormen nu een belangrijke en kostbare historische bron van informatie.

2018

30 november 2018 – Het Rijn IJssel College: De geschiedenis van het Middelbaar Beroepsonderwijs in Arnhem e.o.
Oud-unitdirecteur van Rijn IJssel, Peter de Krijger, pakte na zijn pensioen de geschiedschrijving van Rijn IJssel en het Arnhemse mbo ter hand. Geen eenvoudige klus, want door de vele fusies en verhuizingen bleken archieven verloren te zijn gegaan. In zijn boek ´De toekomst kent een rijk verleden´ schetst de auteur het ruim 140-jarig levensverhaal van Rijn IJssel tegen de achtergrond van sociaal-politieke veranderingen en de geschiedenis van Arnhem. Zo beschrijft hij bijvoorbeeld het ontstaan van de economische crisis van de jaren tachtig. De gevolgen daarvan voor Arnhemse werkgevers en wat er in de regio en Arnhemse MBO-sector verandert in die jaren. Het boek is rijk geïllustreerd met talloze foto’s uit de collecties van het Gelders Archief. Tijdens de presentatie zal onder andere stil gestaan worden bij de vraag: Waarom dit boek?, het proces van informatie verzamelen en wordt u aan de hand van beelden meegenomen in de geschiedenis van Rijn IJssel.

26 oktober 2018 – De Beeldenstorm (1566) en Alva’s Raad van Beroerten in Arnhem
Wat merkten de inwoners van zestiende-eeuws Arnhem van de hagenpreken en beeldenstormen in het hertogdom Gelre? In vroeger tijden was men ervan overtuigd dat beeldenstormers ook in Arnhem vernielingen aanrichtten: ‘Ann[o] 1566 werden in Arnhem door het Gemeen in de Kerken de Beelden Verbrooken.’ Hoewel de situatie in de stad gespannen was, bleef de Arnhemse magistraat de situatie meester. Toen de hertog van Alva naar de Nederlanden kwam om het regeringsgezag te herstellen, riep hij een uitzonderingsrechtbank in het leven om verantwoordelijken voor de ‘troebelen’ te straffen. Alva’s harde hand werd gevoeld in Arnhem: vijftien inwoners werden door de ‘Bloedraad’ gevonnist. Wat hadden deze personen op hun geweten? Welke maatregelen werden er door het Hof van Gelre genomen tegen de oplopende spanningen gedurende 1566? In de voordracht wordt ingegaan op deze en andere vraagstukken.
Lezing door Sander Wassing.

28 september 2018 – De renovatie van Malburgen
Met een eerste aanzet rond 1900 in Engeland kwam kort voor de oorlog in vele landen van Europa en ook Nederland, de zogenaamde tuinstadgedachte tot ontwikkeling. De verstopte en overbevolkte binnensteden moesten een uitweg zoeken buiten de binnenstedelijke grenzen. Zo werd in 1935 besloten dat Arnhem alleen ten zuiden van de Rijn kon worden uitgebreid. De architecten/stedenbouwkundigen Grandpré Molière en Verhagen ontworpende tuinstad Malburgen. Slechts een kleine honderdtal huizen werd voor de oorlog gebouwd. Tijdens de slag om Arnhem zijn deze eerste huizen verwoest. Het merendeel van de oorspronkelijke bebouwing is van na de oorlog.

In 2008 werden ir. Dick van Ouwerkerk en ir. Herman Mens  gevraagd toe te treden tot het Kwaliteitsteam Malburgen. Oude schoolgebouwen en gebouwen voor zorgvoorzieningen zijn gesloopt. Daarvoor in de plaats is de nieuwbouw van de Spil gekomen, een multifunctioneel wijkcentrum met twee scholen, kinderdagverblijf, wijkcentrum en sportzaal. In een bestaande kerk werd een moskee gevestigd. Ook de winkelvoorzieningen werden in deze periode opgeknapt.

20 april 2018 – Moscowa van begraafplaats naar begraafpark
Moscowa bestaat sinds 1876 als begraafplaats en vele Arnhemmers vinden er hun laatste rustplaats. Dat maakt het tot een interessante plek in Arnhems historie, maar er is meer wat Moscowa zo boeiend maakt. De opbouw van het park en de bijzondere bomen zijn een verhaal waard, maar wist u bijvoorbeeld dat het grote lege terrein bij de ingang wel degelijk een functie heeft? In tijden van nood kan hier snel en massaal begraven worden….. Of dat er een graf is met een echte brievenbus waar eens per jaar post bezorgd wordt?

30 maart 2018 – De Ludieke opstand in Arnhem
In zijn lezing De ludieke opstand in Arnhem neemt Marko Otten ons mee naar het midden van de jaren zestig van de vorige eeuw. Een unieke periode, waarin de generaties elkaar openlijk in de haren vliegen. Het gebeurt onverwacht, met een grote heftigheid en over de volle breedte van het huiselijk en cultureel-maatschappelijk leven. De interactie tussen jong en oud ontaardt al snel in een ludiek spel. De componenten zijn rookbommen, witte fietsen, popmuziek, spijkerbroeken, protestmarsen en zakjes krenten. Het gezag reageert met wettige en onwettige middelen, met zoete broodjes en keihard politiegeweld. De confrontaties spelen zich af op straat en in de media. Pas na 1970 keert het tij.

De verschijningsvormen van de sixties zijn buitengewoon kleurrijk en karakteristiek.  Provo is een product van de tijdgeest; het provocisme treft men overal aan: bij Dylan, the Beatles en the Who, bij de kunstenaars van Zero en Fluxus, en bij schrijvers als Gerard Reve en Willem Frederik Hermans. Behalve in de Randstad krijgt Provo fans en navolgers in Brussel, Londen, New York, Milaan, Keulen, Praag, San Francisco, Stockholm en natuurlijk Arnhem…

23 februari 2018 – Christine Bader, de zuigelingenzorg en het Irene Kinderziekenhuis
Christine Bader (1878-1965) was van 1904 tot 1965 werkzaam als arts, en later als kinderarts, in Arnhem. In eerste instantie vestigde zij zich als “Tweede Geneeskundige” van het KinderZiekenhuis Arnhem. In de periode van 1904-1921 specialiseerde zij zich als kinderarts en nam het initiatief tot oprichting van een vereniging voor zuigelingenzorg. Zij heeft de basis gelegd voor de integrale zuigelingen- en kleuterzorg op wijkniveau, met consultatiebureaus. Het KinderZiekenhuis Arnhemwerd als één van de eerste kinderziekenhuizen in Nederland opgericht in 1881. Na de geboorte van prinses Irene, als tweede dochter van prinses Juliana, in 1939 werd het KinderZiekenhuis Arnhem hernoemd tot Irene KinderZiekenhuis. Dit was in de traditie van de andere Nederlandse kinderziekenhuizen.

De voordracht van Wim Brussel, kinderarts, ging in op het leven van Christine Bader en haar betekenis voor de zuigelingen- en kleuterzorg in de vorige eeuw en belichte de geschiedenis van het Irene KinderZiekenhuis.

19 januari 2018 – Sloop en wederopbouw
De onlangs overleden oud-archivaris van Arnhem Klaas Schaap verzuchtte wel eens: “Wanneer er een boom wordt gekapt, is in Arnhem de wereld te klein; maar tegen de sloop van een gebouw lijkt niemand bezwaar te maken”. Hij had gelijk: veel mooie gebouwen zijn na de oorlog gesloopt. Het lijkt wel of de verwoestingen in de oorlog en de rücksichtslose dadendrang in de wederopbouwtijd hebben geleid tot een vorm van gelatenheid. Arnhem is een lelijke stad; het doet er niet zoveel meer toe.

In deze lezing  zal Wim Lavooij, stedenbouwkundige, proberen uit te leggen wat bestuurders, stedenbouwkundigen, projectontwikkelaars en ook de Arnhemmers heeft bewogen om na de oorlog alsnog zoveel vaak mooie gebouwen te slopen. Welke ideeën hadden zij en waarom ging dat ten koste van gebouwen die we nu monumentaal en onvervangbaar zouden noemen?

2017

29-9-2017 Een oorlog, twee steden: Arnhem en Nijmegen tussen 1940-1943
Arnhem en Nijmegen liggen zo’n twintig kilometer van elkaar vandaan. Een wereld van verschil volgens chauvinistische inwoners, terwijl anderen juist de nodige overeenkomsten tussen de twee grootste Gelderse steden zien. Wat beide plaatsen in ieder geval delen is een bewogen oorlogsverleden. Zowel Nijmegen als Arnhem behoren tot de zwaarst door de Tweede Wereldoorlog getroffen steden van Nederland, met name ten gevolge van gevechtshandelingen in 1944. Lennert Savenije zal in zijn lezing ingaan op de periode 1940-1943 en vertellen over de overeenkomsten, contacten en verschillen die er toen tussen Arnhem en Nijmegen bestonden. De lokale NSB en de verzetsbeweging zullen hierbij in het bijzonder aan het bod komen.
Lennert Savenije is promovendus bij de leerstoelgroep politieke geschiedenis van de Radboud Universiteit.

28-4-2017  Prodesse 225 jaar: wat deden we de na 1992?
Na de Algemene Ledenvergadering wordt er stilgestaan bij (2)25 jaar Prodesse. Omdat het prachtige boek dat verscheen bij het 200 jarig bestaan : Arnhems Historisch Genootschap Prodesse Conamur 1792-1992; overal lieten zij hun sporen na (redactie A.G. Schulte, Walburg pers) nog steeds verkrijgbaar is, kiezen we om stil te staan bij de laatste 25 jaar van de vereniging. Meet Becker houdt de presentatie.

31-3-2017 Van “De Leggende Hen op Heijenoord” tot in de Tweede Kamer. Over het verenigingsleven in de politiek
In deze lezing laat Adriaan van Veldhuizen zien wat het betekende om partijlid te zijn en welke keuzes daaraan ten grondslag lagen. Voor veel leden was het partijleven een voortzetting van het kleinschalige verenigingsleven dat ze al kenden, niet het resultaat van een radicale keuze voor iets nieuws. De partij zorgde voor gezelligheid in de eigen buurt, maar ook voor sociale netwerken op nationaal en zelfs internationaal niveau. Dat was in Arnhem niet anders dan in andere Nederlandse steden. De Arnhemse sociaaldemocraten kenden elkaar vaak al jaren en hadden er al een opmerkelijke geschiedenis op zitten voordat zij zich in augustus 1894 als één van eerste verenigingen aansloten bij de pas opgerichte SDAP.

In deze lezing wordt duidelijk hoe dat vroege Arnhemse verenigingsleven eruit zag, welke mensen er de hoofdrol in speelden en welke gevolgen dat had voor de ontwikkeling van de eerste afdeling van de SDAP. Daarnaast wordt een beeld geschetst van de verschillen tussen de landelijke partij en de Arnhemmers in het bijzonder.
Dr. A.P. (Adriaan) van Veldhuizen werkt bij de afdeling geschiedenis van de universiteit Leiden.

24-2-2017  ”Onder de lief’lijke kleur blauw-wit’: Vitesse als vertegenwoordiger van de stad Arnhem
Vanaf het einde van de negentiende eeuw komt het voetbal op in Nederland. Iets later beoefent men in elke uithoek van het land de sport. De verschillende zuilen, klassen en regio’s richten ieder hun eigen verenigingen op. Maar wat betekent dit eigenlijk? Leggen de vele wedstrijden en de onderlinge concurrentie de verdeeldheid binnen de Nederlandse maatschappij bloot? En hoe wordt een club eigenlijk de volmaakte vertegenwoordiger van een zuil, een klasse, of een stad?
Jelle Zondag en Jon Verriet, die zijn verbonden aan de Radboud Universiteit, proberen een antwoord te formuleren.

27-1-2017 Hervormden in Arnhem
Dit jaar is het 200 jaar geleden dat de Nederlandse Hervormde Kerk ontstond. Het was in omvang de grootste en daardoor meest bekende kerk van alle protestantse kerken. Over de hervormde kerk van Arnhem verscheen in juni 2016 het boek Hervormd Arnhem [1816-1998]. De lezing door de auteur van dit boek, historicus Paul van Lunteren, is gebaseerd op zijn onderzoek voor dit boek. Verschillende aspecten zullen naar voren worden gebracht. Wist u bijvoorbeeld dat twee Arnhemse predikanten betrokken waren bij de strijd om de Grebbeberg? En dat de Koepelkerk officieel nog steeds St.-Janskerk heet? Paul duikt deze avond in de geschiedenis van onze plaatselijke hervormde kerk.